Nieuws

 
 
19 mei 2020

Doe ons een Lispeltuut. De blijvende waarde van Annie M.G. Schmidt

20 mei is Annie M.G. Schmidtdag. ZiO vroeg zes mensen wat haar boeken voor hen beteken(d)en. Drie van hen lazen hun lievelingsboek na jaren opnieuw. En ja: ze begrepen precies waarom ze indertijd zo waren betoverd. Maar er kwam nieuwe bewondering bij. ‘Onder de laag die ik toen hoorde, zit een andere, die heel actueel is. Ik zie nu pas dat het gaat over het doorprikken van mensen met macht, voor wie andere mensen niet tellen. Zo’n meneer Ellemeet is toch gewoon Trump.’ 

Luna (12) gaat bijna naar de middelbare school. Tijd voor een andere kamer. Maar er zijn ook dingen die niet weg mogen. De boeken van Annie M.G.Schmidt bijvoorbeeld: Floddertje, Jip en Janneke en vooral Ziezo, de dikke bundel vol versjes. ‘Ik vind het leuk dat het zulke verschillende versjes zijn. En als ik bij opa en oma ben, leest opa daar altijd uit voor. Als ik daar blijf slapen, leest hij vóór het slapen gaan wel twee of drie bladzijden.’ 

Minoes’ zegt Myrthe (24) stellig op de vraag naar het mooiste boek van Annie M.G.Schmidt. ‘Omdat ik zelf een katje had dat ik soms bijna menselijk vond. En omdat het zo spannend was.’
Pluk van de Petteflet’ zegt Cas (32). ‘Dat jongetje in zijn rode autootje leefde mijn jongensdroom.’
Bij Minke (61) roept het stukgelezen exemplaar van Jip en Janneke herinneringen op aan de eindeloze keren dat haar zoon hetzelfde verhaal wilde horen. 'Dat waarin Jip met zijn nieuwe vrachtwagen door de kamer rijdt en stoer doet: "Uit de weg. Of ik zal je overrijden."
Merel (25) herinnert zich vooral Ibbeltje. ‘Omdat we met m’n vader, moeder en zus op vakantie alle liedjes uit het hoorspel nazongen.’
Voor Ruben (20) is het Otje.
En Luna kan eigenlijk niet kiezen, maar als dat echt moet, is het ‘Ik heb een tante en een oom, die zitten in een eikeboom.’ 

Jas y Janeska
De eerste versjes uit Ziezo stammen uit 1950. Otje, het laatste grote boek, is uit 1980. Maar de boeken zijn nog steeds populair. Het grote Jip en Janneke-boek hoort elk jaar bij de honderd best verkochte titels van Nederland. En Minoes, over de vrouw die eigenlijk een kat is, is – na het dagboek van Anne Frank en de Nijntje-serie – het meest vertaalde Nederlandse kinderboek ooit.

Floddertje en Pluk werden recent vertaald in het Turks. Jip en Janneke in het Pools (Jas y Janeska), Abeltje in het Hongaars. En er is een gigantische markt bijgekomen: in 2018 verschenen Otje, Pluk, Floddertje, Wiplala en Abeltje in het Chinees. 

Herinneringen
Wat maakt de boeken van Annie M.G.Schmidt nog steeds zo aantrekkelijk? Deels is dat de context waarin ze zijn (voor)gelezen. Voor Merel zijn het de herinneringen aan de heerlijke vakanties met haar inmiddels overleden vader. Voor Luna dat haar opa de versjes voorleest (en wel twee of drie bladzijden!). Ook voor Minke is het jeugdsentiment. ‘Dat jongetje op schoot. Die frisgewassen haartjes vlak onder mijn neus. En ik vond het zo ontroerend dat hij zich zo herkende in dat ene verhaal.’ 

Prettig gestoord
En dan is er de prettige gestoordheid of de afwezigheid van ouders. ‘Die Pluk, die helemaal zelfstandig in dat autootje rondreed en deed wat hij zelf belangrijk vond. Dat was mijn ultieme droom’, weet Cas nog. ‘Ik zou dat nooit durven, natuurlijk, maar toch… ‘

En Ruben was een beetje jaloers op Otje. ‘Ik had een heel lieve vader, hoor, maar wij gingen ieder jaar naar dezelfde camping en Otje trok met haar vader rond in een bestelbus. En die woedeaanvallen van Tos vond ik heel spannend, weet ik nog.’ 

Lekker stout
Deel van de aantrekkingskracht zijn ook de pedagogische inzichten.  Het versje Ik ben lekker stout (‘ik wil niet aardig zijn, maar stout. En ik wil alles wat niet mag, de hele dag, de hele dag!’) stamt uit 1955. Een tijd waarin je “kinderen wel mocht zien, maar niet mocht horen.”  

Jip en Janneke mochten stout zijn. Floddertje mocht vies zijn. Otje mocht gigantisch kwaad worden – dat had ze van haar vader. En alleenstaande vader Stamper bracht zijn zes kinderen groot in een huishouden van Jan Steen, waar alles mocht waarvan veel lezertjes alleen maar konden dromen. 

Overeind?
Voor kinderen zijn haar boeken één groot feest, dat is wel duidelijk. Maar is dat voldoende voor een jaarlijkse Annie M.G.Schmidtdag? Blijven de boeken overeind als je ze als volwassene opnieuw leest?
Op verzoek van ZiO verdiepte Myrthe zich weer in Minoes, herlas Cas Pluk van de Petteflet en pakte Ruben Otje uit de kast. 

Powervrouw
‘Ik vond Minoes indertijd vooral spannend en grappig’ zegt Myrthe. ‘En ik vond het interessant dat Tibbe voor de krant schreef. Dat wilde ik zelf ook wel. Maar nu ik het opnieuw lees, zie ik dat Minoes natuurlijk een powervrouw is. Ze bestrijdt onrecht. En dat doet ze op een heel slimme manier. In mijn herinnering ging het boek over die arme Tibbe, die zijn baan kwijt dreigde te raken.

Maar onder de laag die ik toen hoorde, zit een heel andere, die heel actueel is. Ik zie nu dat het vooral gaat over het aan de kaak stellen van mensen met macht, voor wie andere mensen niet tellen en die door manipulatie, willekeur en geweld meestal aan het langste eind trekken. Zo’n meneer Ellemeet is toch gewoon een soort Trump.’ 

Tegeltuintjes
Ook Cas heeft zijn boek met veel plezier herlezen. ‘Die taalvondsten! Egwijk aan Zee, de rivier de Waas, Langhors voor dat paard met die ellenlange rug, de kluizelaar. Die depressieve veerman, die nooit kbomen lanten krijgt. Al die vondsten heb ik als kind helemaal gemist, denk ik.

Maar wat ik ook gemist heb, is haar bezorgdheid over het milieu. Dieren die steeds meer in de knel komen. Meeuw Leentje, die op zee in een olieplas is beland. En bij elk voortuintje vol tegels denk ik nu aan het dierenparadijs De Torteltuin, waarvan de bomen en struiken dreigen te worden weg gebulldozerd om er een tegelpleintje aan te leggen met een keurig bloemperk in het midden.’ 

Ongedocumenteerden
‘Ik zie nu pas hoe maatschappijkritisch Otje eigenlijk is.’ Ook Ruben is getroffen door de dubbele laag in zijn lievelingsboek. ‘Tos en Otje trekken niet rond uit vrije keuze, maar omdat Tos geen officiële documenten heeft. Zijn werkgever maakt daar misbruik van. Hij betaalt hem maar heel weinig, want zonder documenten kan Tos toch nergens anders werk krijgen. En dan ontslaat hij hem zomaar.  

Natuurlijk heb ik dat als kind allemaal wel gehoord, maar het komt nu pas echt binnen. Annie M.G.Schmidt beschrijft de situatie waarin ongedocumenteerden over de hele wereld nog steeds geen kant op kunnen. Ik vind het heel knap dat ze dat heeft verpakt in zo'n geweldig geestig verhaal. En ze had beslist voorspellende gaven: zo'n "malkanderspiegeltje", waarmee je elkaars gezicht op afstand kan zien, is gewoon Facetime – maar dan al bedacht in 1980.’

Iets soortgelijks had Cas ook al gezegd. ‘Lachen, joh! Die Lispeltuut, de sprekende schelp met een spraakgebrek die Pluk de weg wijst, is gewoon de voorloper van Google Maps en de Tomtom’. 

Morele dimensie
Maar dat is toch niet helemaal waar. Want naast de heerlijke kolder en het enorme taalplezier heeft veel werk van Annie M.G.Schmidt - en ook de Lispeltuut - ook een morele dimensie.  

‘Waar gaan we naar toe?’ zei Pluk. 
‘Dat mag jíj zeggen, zei meneer Pen. ‘Het is jouw verjaardag. Zeg het dus maar.'
Pluk stond even te denken. En de anderen stonden te wachten tot hij iets bedacht zou hebben.

En in de stilte die er kwam, hoorde Pluk plotseling een geluidje in z'n broekzak: 'Tuuuu-tuuuuu.'
De Lispeltuut. Haastig greep Pluk de mooie roze schelp en hield hem aan z’n oor. 

‘Naar de Waaf…,’zei het stemmetje van de Lispeltuut. 
‘Naar de wat?’ 
‘De Waaf’. 
‘O, nou weet ik wat je bedoelt! De rivier de Waas! Je wilt zeker dat we naar de heen-en weerwolf gaan?’ 
‘Dat fou fijn fijn,’ zei de Lispeltuut. 
‘Dat doen we dan’, zei Pluk. 
‘En wel gefelifiteerd’, zei de schelp met een zacht geruis. En toen was hij stil. 
Pluk stak ‘m in z’n zak en zei: ‘Ik weet het. Ik heb laatst beloofd aan de veerman van het pontje over de Waas dat ik terug zou komen. Het is een heel leuk tochtje.’ 
‘Dan doen we dat!’ schreeuwde de hele troep. 

Doe ons een Lispeltuut!

Interviews en tekst: Marijke Verduijn

  

  


Naar het nieuwsoverzicht

Meer informatie Facebook   Twitter
contact disclaimer
inloggen colofon
2020 Zin in Opvoeding